อวิชชา หมายถึง ความไม่รู้แจ้ง ความไม่รู้ตามความเป็นจริงของสิ่งต่างๆ โดยถูกต้องแจ่มแจ้ง สามารถอนุมานได้ว่าเป็นความไม่รู้ในอริยสัจสี่นั่นเอง อันประกอบด้วย

ไม่รู้ในทุกข์

ไม่รู้ในเหตุเกิดทุกข์

ไม่รู้ในความดับทุกข์

ไม่รู้ในข้อปฏิบัติสำหรับดับทุกข์

ไม่รู้ในส่วนอดีต

ไม่รู้ในส่วนอนาคต

ไม่รู้ทั้งในส่วนอดีต ทั้งในส่วนอนาคต

ไม่รู้ใน"ปฏิจจสมุปบาท" ซึ่งก็คือ ธรรมทั้งหลายที่อาศัยกันและกันจึงเกิดมีขึ้นตามหลักอิทัปปัจจยตา

"เพราะอวิชชาดับ อวิชชาจึงดับ" เป็นกระบวนการซึ่งรวมลงที่มรรคแปดนั่นเอง ทำให้เกิดสัมมาญาณะและสัมมาวิมุตติในที่สุด โดยสามารถอธิบายรายละเอียดของกระบวนการเกิดได้ดังนี้

เริ่มจากการมีสัมมาทิฏฐิที่ถูกต้อง  จะทำให้กาย วาจา และอาชีวะบริสุทธิ์

เมื่อกาย วาจา และอาชีวะบริสุทธิ์ จะทำให้เกิดความเพียร

ความเพียร จะทำให้เกิดสติ

สติ จะทำให้เกิดสมาธิ

สมาธิ จะทำให้เกิดญาณ(ความรู้)

ญาณ(ความรู้) จะทำให้วิชชาเกิด

เมื่อวิชชาเกิด จะทำให้อวิชชาดับลงได้

ความรู้บางอย่างต่อให้ง่ายหรือยาก แต่อาจจะไม่ถูกต้องหรือไม่มีประโยชน์ ไม่ได้เป็นไปเพื่อสัมโพธิ ก็ไม่จำเป็นต้องรู้ก็ได้ ดังนั้นเราควรรู้ในสิ่งที่ควรรู้ โดยเฉพาะความรู้ที่เป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความรู้พร้อม เพื่อสัมโพธิญาณ เพื่อความดับเย็น และเพื่อพระนิพพาน 

Time index

[01:19] เกริ่นนำ

[07:49] เปิดประเด็นเรื่อง "อวิชชา"

[08:30] ความหมายและคำจำกัดความ

[11:21] ระดับของความไม่รู้ แบ่งเป็น "รู้ว่าไม่รู้อะไร" กับ "ไม่รู้ว่าไม่รู้อะไร"

[15:19] ควรรู้ในสิ่งที่ควรรู้ โดยเฉพาะความรู้ที่เป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความรู้พร้อม เพื่อความดับเย็น เพื่อนิพพาน เพื่อสัมโพธิ

[16:44] วิชชา 8 กับ อวิชชา 8

[17:51] 3 รอบของญาณที่ทำให้เกิด 12 อาการทั้งวิชชาและอวิชชา

[21:02] 3 รอบของวิชชา ประกอบด้วย รู้ว่าไม่รู้อะไร, สิ่งที่ไม่รู้นั้นต้องรู้อะไร และรู้ว่าจัดการกับสิ่งที่ไม่รู้ได้หมดหรือยัง

[27:02] ไม่ว่าจะเป็นหลักสูตรการเรียนการสอนใดๆ ก็จะใช้หลักการของ "หาคำถามก่อน จึงจะรู้คำตอบได้"

[31:47] "เพราะอวิชชามีอยู่ อวิชชาจึงมี" เปรียบเสมือนกับการเห็นแต่ก็ไม่เห็น

[34:33] สายแห่งการดับทุกข์ (ปฏิจจสมุปบาทสายดับ)

[39:13] กระบวนการที่ทำให้อวิชชาดับไป

[41:55] เรียนแล้วยิ่งไม่รู้มากขึ้น เพราะสัมผัสสิ่งที่ไม่รู้เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ดูเหมือนไม่มีที่สิ้นสุด เพราะเป็นความรู้ที่ไม่เป็นไปเพื่อความหน่ายคลายกำหนัด เพื่อความดับไม่เหลือของทุกข์ เพื่อสัมโพธิ

[45:24] เหตุปัจจัยที่ทำให้เกิดปัญญา

[46:17] ศรัทธาและปัญญาเป็นของเนื่องกัน ต้องอาศัยกันและกันจึงจะเกิดขึ้น

[52:24] เมื่อมีศรัทธาอย่างลงมั่นไม่หวั่นไหวในการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า ควบคู่ไปกับปัญญาที่เกิดจากการปฏิบัติตามคำสอนของพระพุทธเจ้า จึงจะสามารถเอาชนะอวิชชาได้

ฟัง “อริยสัจสี่ (ตอนที่ 1) : โครงสร้างของอริยสัจสี่” ออกอากาศทาง FM92.5 เมื่อวันที่ 16 ธันวาคม พ.ศ. 2560 ฟัง “อริยสัจสี่ (ตอนที่ 2) : การประยุกต์ใช้อริยสัจสี่ในชีวิตจริง” ออกอากาศทาง FM92.5 เมื่อวันที่ 17 ธันวาคม พ.ศ. 2560 ฟัง “กิจที่ควรทำในอริยสัจสี่ (ตอนที่ 1)” ออกอากาศทาง Facebook “Puredhamma.com” เมื่อวันที่ 9 กันยายน พ.ศ. 2561 ฟัง “กิจที่ควรทำในอริยสัจสี่ (ตอนที่ 2) : ทุกข์เป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้” ออกอากาศทาง Facebook “Puredhamma.com” เมื่อวันที่ 16 กันยายน พ.ศ. 2561 ฟัง “จิต&ปฏิจจสมุปบาท – ตอนที่ 1” ออกอากาศทาง FM92.5 เมื่อวันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2560 ฟัง “จิต&ปฏิจจสมุปบาท – ตอนที่ 2” ออกอากาศทาง FM92.5 เมื่อวันที่ 31 ธันวาคม พ.ศ. 2560 ฟัง “สากัจฉาธรรม : ปฏิจจสมุปบาทเป็นคู่ ไม่ใช่สาย” ออกอากาศทาง FM92.5 เมื่อวันที่ 13 ตุลาคม พ.ศ. 2556